ნეიტრალური აკუსტიკა ჩაწერისთვის, მიქსინგისა და მასტერინგისთვის.
საკონტროლო ოთახი სამუშაო ინსტრუმენტია. თუ სათავსო სიგნალს საკუთარ ელფერს სძენს, ხმის რეჟისორს მიქსის ნაცვლად ოთახთან ბრძოლა უწევს. ბასი, რომელიც სტუდიაში დაბალანსებულად ისმის, სხვა მონიტორებზე ზედმეტად გაძლიერებული ან შესუსტებული აღმოჩნდება — და ტრეკი გადასაკეთებელი ხდება.
მთავარი შეცდომაა ფიქრი, რომ ნეიტრალურ ჟღერადობას მონიტორებში გადახდილი მაღალი ფასით მიიღებთ. Harman-ის სამეცნიერო კვლევები (Toole და Olive) საპირისპიროს აჩვენებს: მონიტორის ღერძული მახასიათებელი აღწერს მხოლოდ პირველად ყურამდე მოსულ ხმას, ოთახში კი მსმენელი ძირითადად არეკლილ ხმოვან ველს აღიქვამს. Harman-ის შეწონილი შეფასებით, ტემბრის აღქმაში პირდაპირი ხმის წილი დაახლოებით 12%-ია, ადრეული არეკვლებისა და გვიანი ენერგიის კი — თითოეულის 44%. ბრტყელი ღერძული მახასიათებელი მიქსინგის პოზიციაში თანაბარ ჟღერადობას არ ნიშნავს.
ყველა სათავსოს აქვს გარდამავალი, ე.წ. შრედერის სიხშირე, დაახლოებით 300–500 Hz დიაპაზონში. მის ქვემოთ ხმას მონიტორების ნაცვლად ოთახის მოდები და შემომსაზღვრელი ზედაპირების გავლენა მართავს — მდგარი ტალღები, ჩავარდნები და პიკები. ეს ფიზიკაა და არა ბიუჯეტის საკითხი.
Toole-ისა და Olive-ის კვლევები კონკრეტულ რიცხვებს გვაძლევს. 300–500 Hz-ის ქვემოთ მონიტორისა და მსმენელის მდებარეობა შემომსაზღვრელ ზედაპირებთან მიმართებით სიხშირულ მახასიათებელში 18 dB-ზე მეტ სხვაობას იწვევს, ხოლო სხვადასხვა ოთახს შორის, 100 Hz-ის ქვემოთ — 25 dB-მდე. შედარებისთვის: გამაძლიერებლებსა და ციფრულ-ანალოგურ გარდამქმნელებს შორის განსხვავება გათანაბრებული ხმის დონის მქონე ბრმა ტესტებში 1 dB-ზე ნაკლებია. ოთახის გავლენით გამოწვეული ხარვეზები მთელი რიგით აღემატება ელექტრონიკის ცდომილებებს — და მათ ვერც უფრო ძვირი მონიტორი ასწორებს და ვერც კაბელი.
მოდალური რეზონანსები მინიმალურფაზიანი დამახინჯებებია, რაც ნიშნავს, რომ მათი კორექცია ფიზიკურად შესაძლებელია. თუმცა ისინი თავად ოთახში, გამოთვლებზე დაფუძნებული კალიბრაციით უნდა გასწორდეს და არა „სწორი“ მონიტორის შერჩევით. ნეიტრალური ელექტროაკუსტიკური გარდამქმნელი თავისთავად უძლურია მოდების წინააღმდეგ: ბასი ერთადერთი დიაპაზონია, სადაც ფიზიკის კანონებით გარდაუვალია ოთახის მიერ სიგნალის დამახინჯება, და მხოლოდ მონიტორის ნეიტრალურობა ამას ვერ ასწორებს.
სტუდიების კალიბრაციის გავრცელებული შეცდომაა სიხშირული მახასიათებლის ბრტყელ, სწორ ხაზამდე მიყვანა. პიტერ ლიუნგდორფი ამას პირდაპირ ამბობს: „ბრტყელი სიხშირული მახასიათებლის სამიზნე მრუდად არჩევა შეცდომაა, თუ ექოსგან თავისუფალ კამერაში არ ცხოვრობთ“. ეს დადასტურებული დებულებაა და არა სადავო მოსაზრება.
რეალურ ოთახში სწორი სამიზნე რბილად დაღმავალი დახრაა, რასაც Olive-ის ბრმა ტესტებიც ადასტურებს. ჩვენი კალიბრაცია სისტემის ხმოვან ხელწერას სათავსოს პრობლემებისგან გამოყოფს და მხოლოდ ოთახის მიერ გამოწვეულ ხარვეზებს ასწორებს — ხმას ხელოვნურად ბრტყელ ხასიათს არ აძლევს. შედეგად ხმის რეჟისორი იღებს სანდო საორიენტაციო ჟღერადობას: მიქსის სამუშაო ადგილას ზუსტად იმას ისმენს, რასაც გაზომვა აჩვენებს.
ღერძულ სიხშირულ მახასიათებელს სწორ ხაზამდე მიჰყავს. უგულებელყოფს იმას, რომ ოთახში მსმენელი არეკლილ ხმოვან ველს ისმენს. ახშობს მაღალ სიხშირეებს და ქმნის არაბუნებრივ, „ლაბორატორიულ“ ტემბრს, რომელსაც რეალური აღწარმოების სისტემებისთვის მიქსის შექმნისას ვერ დაეყრდნობით.
სისტემის ხმოვან ხელწერას ოთახის მიერ გამოწვეული ხარვეზებისგან გამოყოფს, როგორც RoomPerfect-ში. ასწორებს მხოლოდ სათავსოს პრობლემებს. სამიზნე მრუდი ბუნებრივი, რბილად დაღმავალი დახრაა. ყველაზე ძლიერი კორექცია მოდების 30–60 Hz დიაპაზონში ხდება, სადაც ფიზიკის კანონებით გარდაუვალია ოთახის მიერ სიგნალის დამახინჯება.
Grimm Audio-ს მიდგომა კიდევ ერთ მნიშვნელოვან პრინციპს ამატებს: ნეიტრალურობა „საფირმო“ ჟღერადობაზე მნიშვნელოვანია. ძვირადღირებული მონიტორების დამახასიათებელი ჟღერადობა წრფივობიდან გადახრებს ნიღბავს, მასტერინგის ეტალონისთვის კი სწორედ ზუსტი, ნეიტრალური სტერეოწყვილია საჭირო და არა დინამიკების მასივი. ამასთან, დიაფრაგმის მასალა გადამწყვეტი არ არის: Grimm-მა ბერილიუმის ტვიტერი ნახშირბოჭკოვანით შეცვალა, თითქმის იდენტური გაზომვის შედეგებით, დარჩენილი სხვაობა კი DSP-ით გაასწორა. განმასხვავებელი უპირატესობა ოთახზე მორგებული სისტემური ინჟინერიაა და არა აკუსტიკური სისტემის ეგზოტიკური კონსტრუქცია.
როცა ოთახი უკვე დაპროექტებულია, შემდეგი საკითხი თავად სისტემის დროითი სიზუსტეა. პასიური კროსოვერი მინიმალურფაზიანი ქსელია, რომლის ჯგუფური დაყოვნება სიხშირეზეა დამოკიდებული: დაბალი სიხშირეები მაღალზე მეტად ყოვნდება. ეს სმენით შესამჩნევია. ჯგუფური დაყოვნების სმენითი აღქმის ზღვრები დაახლოებით 0,5–2 мс-ია (Blauert & Laws-ისა და Aalto/Mäkivirta-ს ნაშრომები), ხოლო ფაზური ანომალიები ყველაზე მნიშვნელოვანია სწორედ ბასის, 50–300 Hz დიაპაზონში.
Backes & Müller-ის მიდგომა ამ პრობლემას მოძრაობის უკუკავშირის მქონე აქტიური სიგნალის ტრაქტით წყვეტს: თითოეულ დინამიკზე განთავსებული სენსორი დიფუზორის მოძრაობას ზომავს და რეალურ დროში ასწორებს. აჩქარების უკუკავშირი დაბალ სიხშირეებზე დამახინჯებებს 10 dB-ზე მეტით ამცირებს — სწორედ იქ, სადაც სტუდიაში ბასის კონტროლი ირღვევა. ეს ფიზიკურად გამართლებული გზაა სიზუსტის მისაღწევად, განსხვავებით ძვირადღირებულ პასიურ აკუსტიკურ სისტემაზე ფსონის დადებისგან.
ჩვენ დინამიკების რაოდენობას ან „საფირმო ჟღერადობას“ კი არ ვყიდით — პროცესს გაზომვებზე ვაფუძნებთ. სკანირება მოდალური რუკისა და შემომსაზღვრელი ზედაპირების გეომეტრიის გათვალისწინებით დაპროექტების საშუალებას გვაძლევს, ანუ უშუალოდ ოთახის იმ 18–25 dB ხარვეზებზე ვმუშაობთ, რომლებსაც ელექტრონიკა ვერ ასწორებს.
არა. მონიტორის ღერძული სიხშირული მახასიათებელი მხოლოდ პირველად მოსულ ხმას აღწერს, ოთახში კი ხმის რეჟისორი ძირითადად არეკლილ ხმოვან ველს ისმენს — Harman-ის შეწონვის მიხედვით, პირდაპირი ხმის წილი აღქმულ ტემბრში დაახლოებით 12%-ია. Olive-ის ბრმა ტესტები აჩვენებს: აღქმული ხარისხის პროგნოზირება 0,86 კორელაციით შესაძლებელია სისტემისა და ოთახის მიხედვით და არა ელექტრონიკის ფასით. სათავსოზე მორგებული პროექტის გარეშე ეტალონური მონიტორიც კი ბასს არაზუსტად გადმოსცემს.
იმიტომ, რომ ექოსგან თავისუფალი კამერის გარეთ ბრტყელი სამიზნე მრუდის არჩევა შეცდომაა. ეს პიტერ ლიუნგდორფის პირდაპირი პოზიცია და Olive-ის ბრმა ტესტებით დადასტურებული ფაქტია: რეალურ ოთახში სწორი სამიზნე რბილად დაღმავალი დახრაა. ჩვენ მხოლოდ სათავსოს გავლენით გამოწვეულ ხარვეზებს ვასწორებთ და ხმას ხელოვნურად ბრტყელ ხასიათს არ ვაძლევთ, რათა საორიენტაციო ჟღერადობა ზუსტი დარჩეს.
განსაკუთრებით საჭიროა. გარდამავალი სიხშირის, 300–500 Hz-ის ქვემოთ ბასს ოთახი მართავს: განლაგება და შემომსაზღვრელი ზედაპირები სიხშირულ მახასიათებელში 18 dB-ზე მეტ სხვაობას იწვევს, ხოლო სხვადასხვა ოთახს შორის, 100 Hz-ის ქვემოთ — 25 dB-მდე. ეს მინიმალურფაზიანი დამახინჯებებია, რომლებიც სათავსოს აკუსტიკური დამუშავებითა და კალიბრაციით სწორდება და არა მონიტორის შერჩევით. ბასის დამჭერების გამოთვლების გარეშე ხმის რეჟისორი რეალურ ბასს ვერ მოისმენს და სხვა სისტემებზე ტრეკის ბალანსი დაირღვევა.
დროითი სიზუსტის მხრივ ეს ფაქტია. პასიური კროსოვერი ჯგუფური დაყოვნების მქონე მინიმალურფაზიანი ქსელია: ბასი მაღალ სიხშირეებზე მეტად ყოვნდება, დაყოვნების სმენითი აღქმის ზღვრები კი დაახლოებით 0,5–2 мс-ია. მოძრაობის უკუკავშირის მქონე აქტიური სიგნალის ტრაქტი (Backes & Müller-ის მიდგომა) დიფუზორის მოძრაობას ზომავს და დაბალ სიხშირეებზე დამახინჯებებს 10 dB-ზე მეტით ამცირებს. თუმცა ესეც მეორეხარისხოვანია ოთახთან შედარებით: ჯერ სათავსოს ვაპროექტებთ, შემდეგ კი დროით ზუსტ სისტემას.
აღწერეთ სათავსო და თქვენი ამოცანა — 2 საათის განმავლობაში წინასწარ შეფასებას მოგაწვდით